Czym jest obrona konieczna?
Obrona konieczna to termin prawny oznaczający samoobronę. Jest to okoliczność wyłączająca bezprawność czynu. Oznacza to, że w określonych sytuacjach dozwolone jest popełnienie czynu zabronionego, jeśli zostaje on dokonany w celu obrony własnej lub innej osoby. Ustawa mówi o „odparciu bezpośredniego, bezprawnego zamachu na jakiekolwiek dobro chronione prawem własne lub innej osoby.”
W takim przypadku sąd może uznać fakt popełnienia czynu za udowodniony, ale orzec, że czyn ten nie jest karalny, a zatem nie możesz zostać za niego ukarany.
Kiedy można powołać się na obronę konieczną?
Powołanie się na obronę konieczną zostanie uwzględnione przez sąd tylko wtedy, gdy spełnionych zostanie kilka warunków.
Bezpośredni bezprawny zamach
Musi zostać ustalone, że doszło do bezpośredniego bezprawnego zamachu. Oznacza to po prostu, że zostałeś zaatakowany przez inną osobę. Zamach ten nie musi się jeszcze dokonać. Obrona konieczna może mieć miejsce również w przypadku bezpośredniego zagrożenia takim zamachem. Zagrożenie to musi być jednak wystarczająco konkretne i natychmiastowe. Pomyśl o kimś, kto idzie w Twoim kierunku z nożem. Sama obawa przed bezprawnym zamachem jest niewystarczająca do przyjęcia obrony koniecznej. Zamach ten nie musi być również definitywnie skierowany przeciwko Tobie. Również w sytuacji, gdy atakowana jest inna osoba – a nawet Twoje mienie – możesz je w określonych okolicznościach bronić.
Konieczność obrony
Musi istnieć konieczność obrony siebie (lub kogoś innego) przed tym zamachem. Podjęcie walki nie zawsze jest bowiem jedyną możliwością. Nazywa się to wymogiem subsydiarności. Ocena tego sprowadza się zazwyczaj do pytania, czy mogłeś uniknąć danej sytuacji. Sąd oceni, czy miałeś możliwość na przykład ucieczki lub oddalenia się od zamachu w inny sposób oraz czy można było tego od Ciebie oczekiwać. Tylko wtedy, gdy sąd odpowie na to pytanie przecząco, byłeś zmuszony, a tym samym uprawniony do obrony przed tym zamachem. Przy ocenie tego kryterium ogromną rolę odgrywają okoliczności danego przypadku. Adwokat prawa karnego może w Twoim imieniu argumentować, dlaczego w Twojej sprawie byłeś zmuszony do samoobrony.
Wymóg proporcjonalności
Ostatnim kryterium jest wymóg proporcjonalności. Sąd oceni, czy wybrane przez Ciebie działanie obronne (na przykład pchnięcie, uderzenie, kopnięcie, ugodzenie nożem itp.) było współmierne do charakteru i stopnia intensywności zamachu. Tylko wtedy, gdy są one ze sobą współmierne, możesz skutecznie powołać się na obronę konieczną. Jeśli na przykład ktoś uderzy Cię w twarz, a Ty oddasz mu cios, zostanie to w zasadzie uznane za proporcjonalne. Jeśli jednak zamach polega na zwykłym pchnięciu, a Ty w odpowiedzi ugodzisz tę osobę nożem, idziesz znacznie dalej niż to konieczne i taka obrona nie jest już proporcjonalna.
Jaki jest skutek skutecznego powołania się na obronę konieczną?
Obrona konieczna jest okolicznością wyłączającą bezprawność czynu. Mówiąc dokładniej, jest to kontratyp, który odnosi się do bezprawności popełnionego czynu. Jeśli jesteś podejrzany na przykład o zabójstwo i skutecznie powołasz się na obronę konieczną, czyn zostanie uznany za udowodniony, ale sąd orzeknie, że nie jest on karalny. Nie otrzymasz za niego żadnej sankcji. Zostaniesz wtedy zwolniony z wszelkiego ścigania. W określonych przypadkach obrona konieczna może również prowadzić do uniewinnienia. Dzieje się tak jednak tylko wtedy, gdy bezprawność – która zostaje zniesiona przez obronę konieczną – stanowi element opisu czynu zabronionego. Ma to miejsce na przykład w przypadku naruszenia nietykalności cielesnej.
Co jeśli posuniesz się za daleko podczas samoobrony?
Jeśli wybrana przez Ciebie obrona nie jest współmierna do zamachu, przed którym się bronisz, nie został spełniony wspomniany wymóg proporcjonalności. Powyższe nie oznacza jednak, że automatycznie jesteś winny zarzucanego Ci czynu. Prawo zna bowiem również pojęcie przekroczenia granic obrony koniecznej (noodweerexces). Jest to związana z obroną konieczną okoliczność wyłączająca winę. Prawo stanowi, że sprawca, który przy samoobronie posuwa się za daleko, nie podlega karze, jeżeli przekroczenie to wynika z silnego wzburzenia (afektu) wywołanego zamachem. Jeśli więc zostaniesz zaatakowany i pod wpływem tego zdarzenia będziesz tak silnie poruszony emocjonalnie, że nie będziesz w stanie właściwie ocenić, jak daleko powinna sięgać Twoja obrona – i przez to przekroczysz granicę proporcjonalności – możesz powołać się na przekroczenie granic obrony koniecznej. Na podstawie akt sprawy musi zostać wtedy ustalone, że wystąpiło u Ciebie silne wzburzenie spowodowane zamachem. Ponadto z dokumentów musi wynikać, że nieproporcjonalna obrona jest bezpośrednim skutkiem tego silnego wzburzenia.
Istnieją w przybliżeniu dwie formy przekroczenia granic obrony koniecznej: intensywne i ekstensywne.
Intensywne przekroczenie granic obrony koniecznej
Intensywne przekroczenie granic polega na tym, że wybrany sposób obrony jest zbyt drastyczny. Zobacz wspomniany przykład ugodzenia nożem kogoś, kto Cię uderzył.
Ekstensywne przekroczenie granic obrony koniecznej
W przypadku ekstensywnego przekroczenia granic nie chodzi o drastyczność obrony, lecz o czas jej trwania. Jeśli zostaniesz uderzony i bronisz się przed tym ciosem pięścią, jest to proporcjonalne. Po tym jednym ciosie zamach może być już odparty. Jeśli następnie kontynuujesz obronę, gdy zamach już się zakończył – uderzając ponownie – bronisz się zbyt długo i jest to nieproporcjonalne.
Zarówno w przypadku zbyt gwałtownej obrony, jak i obrony trwającej zbyt długo, to przekroczenie musi być bezpośrednim skutkiem silnego wzburzenia.
Również w przypadku skutecznego powołania się na przekroczenie granic obrony koniecznej zostaniesz zwolniony z wszelkiego ścigania.
Co jeśli sam sprowokujesz atak?
Okoliczności wyłączające karalność, takie jak obrona konieczna i przekroczenie jej granic, zostały wprowadzone, aby zapobiec karaniu osób za działania, do których zostały zmuszone w celu obrony własnej lub innej osoby. Ta bezkarność nie rozciąga się jednak na sytuacje, w których dana osoba sama doprowadziła do sytuacji, w której musiała się bronić. Gdy ktoś prowokuje bezpośredni bezprawny zamach, samemu dążąc do konfrontacji, mamy do czynienia z culpa in causa, czyli własną winą. Powołanie się na obronę konieczną lub przekroczenie jej granic nie będzie wtedy skuteczne. Również w przypadku, gdy sam zamach jest działaniem w ramach samoobrony, nie wolno się przed nim bronić. Obrona konieczna przeciwko obronie koniecznej nie jest zatem możliwa. Adwokat może przeanalizować Twoją sprawę i uzasadnić, dlaczego w danej sytuacji byłeś uprawniony do samoobrony. Zapraszamy do niezobowiązującego kontaktu z nami.
Dlaczego potrzebujesz adwokata prawa karnego?
Okoliczność wyłączająca bezprawność, jaką jest obrona konieczna, to złożone zagadnienie, które ma charakter nie tylko prawny, ale i wysoce kazuistyczny. Adwokat prawa karnego z odpowiednią wiedzą ustawową i znajomością orzecznictwa ma zatem ogromne znaczenie. Skuteczne powołanie się na obronę konieczną może bowiem stanowić różnicę między otrzymaniem kary a jej brakiem. Zapraszamy do niezobowiązującego kontaktu z nami.
