Czym są przestępstwa wypowiedzi?
Przestępstwa wypowiedzi to czyny zabronione, w których centralną rolę odgrywa przekaz. O jakie formy przekazu chodzi? Może to być coś, co Pan/Pani mówi, coś, co zostało przez Pana/Panią napisane, a nawet czynność, którą Pan/Pani wykonuje. W określonych okolicznościach może to stanowić czyn zabroniony. Oczywiście nie zawsze tak jest. Aby ocenić, czy wypowiedź jest karalna, należy przyjrzeć się jej treści. Czasami wypowiedź może naruszać prawa innej osoby. W takim przypadku wypowiedź może być karalna. Nie zawsze jest to jednak łatwe do ustalenia. W przypadku ścigania karnego za określoną wypowiedź dochodzi bowiem do ograniczenia przysługującego Panu/Pani prawa do wolności słowa. Nie może to nastąpić bez wyraźnego powodu. W przypadku przestępstw wypowiedzi mamy zatem do czynienia z polem napięć, w którym Pana/Pani prawo do wolności słowa musi zostać zrównoważone z prawami osoby, której ta wypowiedź dotyczy.
Jakie rodzaje przestępstw wypowiedzi wyróżniamy?
Nasz Kodeks karny zna wiele rodzajów przestępstw wypowiedzi. W praktyce jednak nie wszystkie z nich występują często. Dlatego omówimy kilka najpowszechniejszych przestępstw wypowiedzi.
Zniewaga
Zniewaga jest najczęściej występującym przestępstwem wypowiedzi. Do zniewagi dochodzi dość szybko. Ten czyn zabroniony ma miejsce wtedy, gdy wypowiedź narusza cześć lub dobre imię innej osoby. Kluczowe jest to, czy wypowiedź jest rzeczywiście obraźliwa. Znieważenie określonych osób jest spenalizowane odrębnie, np. zniewaga króla, zniewaga członka rządu zaprzyjaźnionego państwa czy zniewaga funkcjonariusza publicznego.
Znieważenie grupy osób
Szczególną formą zniewagi jest znieważenie grupy osób. W przeciwieństwie do zwykłej zniewagi, znieważenie grupy nie jest skierowane przeciwko jednej osobie, lecz przeciwko grupie. Z tym przestępstwem mamy do czynienia, gdy ktoś wypowiada się obraźliwie o grupie osób z powodu ich rasy, wyznania lub przekonań światopoglądowych, orientacji hetero- lub homoseksualnej bądź niepełnosprawności fizycznej, psychicznej lub intelektualnej.
Zniesławienie
Zniesławienie jest niejako bardziej specyficzną formą zniewagi. O zniesławieniu mówimy, gdy wypowiedź zawiera oskarżenie, że ktoś dopuścił się określonego zachowania, a oskarżenie to naruszyło cześć lub dobre imię tej osoby. Nie mamy zatem do czynienia ze zniesławieniem, jeśli jedynie głosi Pan/Pani obraźliwą opinię o kimś. O zniesławieniu mówimy dopiero wtedy, gdy oskarża Pan/Pani kogoś o zrobienie czegoś, co stawia tę osobę w złym świetle. Przy czym nie ma znaczenia, czy to oskarżenie jest prawdziwe, czy nie. Nawet jeśli Pana/Pani oskarżenie opiera się na prawdzie, może dojść do karalnego zniesławienia.
Oszczerstwo
Oszczerstwo to kolejna, jeszcze bardziej specyficzna forma zniesławienia. Również w przypadku oszczerstwa chodzi o oskarżenie, że ktoś dopuścił się określonego zachowania, które to oskarżenie naruszyło cześć lub dobre imię tej osoby.
Groźba karalna
Groźba karalna to przestępstwo wypowiedzi o zupełnie innym charakterze. O groźbie mówimy, gdy ktoś zapowiada, że popełni jedno z wymienionych w ustawie poważnych przestępstw przeciwko innej osobie. Ponieważ groźba stanowi poważne naruszenie praw drugiej osoby, wolność słowa nie odgrywa tutaj dużej roli.
Podżeganie
Podżeganie ma miejsce wtedy, gdy ktoś nakłania innych do popełnienia jakiegokolwiek czynu zabronionego lub do stosowania przemocy wobec organów władzy publicznej. Ponieważ taka karalna wypowiedź może zagrażać bezpieczeństwu, wolność słowa również w tym przypadku odgrywa mniej istotną rolę.
W jaki sposób można dopuścić się przestępstwa wypowiedzi?
Mówiąc o przestępstwach wypowiedzi, często myślimy o wypowiedziach ustnych. Jest to rzeczywiście bardzo powszechna kategoria. Większość przestępstw wypowiedzi można popełnić ustnie. Na przykład, gdy ustnie Pan/Pani kogoś wyzywa. Ale to nie jedyna forma, w jakiej występują te przestępstwa. Przestępstwa wypowiedzi mogą mieć również formę pisemną. Jeśli zapisze Pan/Pani zniewagę na papierze i pokaże ją osobie, której dotyczy, jest to również karalne. Nawet jeśli nie wypowiedział Pan/Pani tej zniewagi na głos. Ponadto przestępstwa wypowiedzi mogą polegać na zachowaniach, nawet jeśli nie towarzyszy im żadna wypowiedź ustna ani pisemna. Można tu podać wiele różnych przykładów zachowań, które mogą stanowić przestępstwo wypowiedzi. Jeśli pokaże Pan/Pani komuś środkowy palec, może to stanowić karalną zniewagę. Jeśli wyceluje Pan/Pani w kogoś broń palną, może to stanowić karalną groźbę.
Jaką rolę odgrywa wolność słowa?
Wcześniej kilkakrotnie wspomniano, że prawo do wolności słowa może odgrywać ważną rolę w przypadku przestępstw wypowiedzi. W przypadku skazania karnego za przestępstwo wypowiedzi, Pana/Pani prawo do wolności słowa zostaje ograniczone. W niektórych przypadkach jest to akceptowane i prawo do wolności słowa nie stoi na przeszkodzie skazaniu. W przypadku groźby i podżegania wypowiedź ma na przykład tak niepożądane skutki, że szybko uznaje się za dopuszczalne skazanie karne, a tym samym ograniczenie prawa do wolności słowa. W przypadku innych przestępstw wypowiedzi – takich jak zniewaga, zniesławienie i oszczerstwo – sprawa jest w wielu przypadkach znacznie bardziej skomplikowana.
Gdy wypowiedź rani inną osobę, podjęcie działań karnych może być pożądane, ale jednocześnie prawo do wolności słowa osoby, od której pochodzi wypowiedź, nie powinno być ograniczane zbyt lekkomyślnie. W takim przypadku należy zatem dokonać wyważenia interesów, aby ocenić, czy prawo do wolności słowa stoi na przeszkodzie skazaniu karnemu. Decydujące znaczenie mają przy tym treść wypowiedzi, kontekst, w jakim została sformułowana, oraz cel, w jakim została dokonana. Należy sprawdzić, czy wypowiedź stanowi wkład w debatę publiczną i czy nie jest niepotrzebnie raniąca. Bardzo ważna jest również osoba, od której pochodzi wypowiedź, oraz osoba, której wypowiedź dotyczy. Gdy polityk głosi opinię, nie powinna ona być zbyt łatwo ograniczana za pomocą sankcji karnych, nawet jeśli ta opinia nie jest popularna. To samo dotyczy na przykład dziennikarzy. Jednocześnie przyjmuje się, że sam polityk musi być w stanie wiele znieść. Jeśli wypowiedź dotyczy polityka, obowiązuje wzmocniona ochrona wolności słowa. Czasami wypowiedź musi być poparta uzasadnieniem, aby uniknąć skazania karnego. Mówimy wtedy o sądach faktycznych. Inne wypowiedzi, nawet jeśli nie są dalej uzasadnione, podlegają ochronie wolności słowa. Są to sądy wartościujące. Ostatecznie to od okoliczności danego przypadku zależy, czy prawo do wolności słowa stoi na przeszkodzie skazaniu karnemu za przestępstwo wypowiedzi.
Czy potrzebuję prawnika, jeśli jestem podejrzany o przestępstwo wypowiedzi?
W przypadku ścigania karnego za przestępstwo wypowiedzi, w ramach sprawy karnej należy ostatecznie ocenić, czy zostały spełnione wszystkie wymogi do skazania i czy prawo do wolności słowa nie stoi na przeszkodzie skazaniu. Istotnych jest przy tym wiele czynników. Wyspecjalizowany adwokat w sprawach karnych najlepiej oceni, które okoliczności są istotne i powinny zostać przedstawione sądowi. Adwokat może również wyszukać dla Pana/Pani odpowiednie orzecznictwo. Ponieważ w dziedzinie wolności słowa istnieje wiele ważnych i istotnych orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, w przypadku przestępstw wypowiedzi w szczególności warto skorzystać z pomocy adwokata.
